Categorie: Inspiratie

De gemeenteraad van Utrecht heeft op 26 februari de Beleidsnota Voetganger vastgesteld. Daarmee wordt een belangrijke stap gezet richting een stad waar lopen vanzelfsprekend wordt in het dagelijks leven. De beleidsnota vertaalt bestaande ambities uit onder meer de Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040 en het Mobiliteitsplan 2040 naar concrete uitgangspunten voor de inrichting van de openbare ruimte. Daarmee krijgt de voetganger voor het eerst een duidelijke plek in het Utrechtse beleid.

Lopen hoort bij het dagelijks leven

In het voorwoord van de beleidsnota wordt de kern van het beleid meteen duidelijk: “We zijn allemaal voetgangers. Of we nu een ommetje maken, naar school lopen of de bus halen: lopen hoort bij ons dagelijks leven.”

Toch is de stad daar nog lang niet overal goed op ingericht. Op sommige plekken stopt de stoep plotseling, zijn oversteekplaatsen onduidelijk of is de ruimte te krap voor mensen met een kinderwagen, rolstoel of rollator. Met de nieuwe beleidsnota wil de gemeente Utrecht dat veranderen. Het doel is om lopen, net als fietsen, een vanzelfsprekende manier van verplaatsen te maken. Niet alleen voor recreatie, maar juist ook voor dagelijkse routes in de stad.

Groene Ommetjes in elke wijk

Een belangrijk onderdeel van het Utrechtse beleid zijn de Groene Ommetjes. Dit zijn aantrekkelijke wandelroutes door de wijk die woningen verbinden met voorzieningen zoals scholen, winkels, parken en sportplekken.

De ambitie is dat zo’n route voor iedereen binnen circa 100 meter van de voordeur bereikbaar is. Langs deze routes is aandacht voor schaduw, groen en plekken om even te zitten. Routes verbinden parken en andere groene plekken met elkaar en nodigen uit om vaker naar buiten te gaan.

Birgit Cannegieter – Couwenberg, coördinator Voetgangersaanpak bij de gemeente Utrecht, schrijft hierover op LinkedIn: “Stap voor stap bouwen we in Utrecht aan netwerken van Groene Ommetjes in de wijken. Daarmee nodigen we iedereen uit om er (vaker) lopend op uit te gaan.”

De routes worden niet alleen door de gemeente bepaald. Inwoners worden actief betrokken bij het aanwijzen en verbeteren van de routes in hun wijk. Zij kennen hun buurt immers het beste.

Van beleid naar straatniveau

De beleidsnota gaat niet alleen over ambities, maar ook over concrete keuzes in het ontwerp van de openbare ruimte. Zo maakt deze bijvoorbeeld concreet hoeveel ruimte voetgangers nodig hebben. De gewenste minimale vrije doorloopruimte is 2,20 meter, zodat mensen elkaar comfortabel kunnen passeren en ook voldoende ruimte hebben als zij een kinderwagen, rollator of rolstoel gebruiken. Drukkere routes kunnen breder worden ingericht, passend bij het aantal voetgangers.

Ook obstakels op stoepen krijgen aandacht. Objecten zoals lantaarnpalen, terrassen of laadpalen moeten zo geplaatst worden dat er voldoende vrije doorgang blijft voor voetgangers. Daarnaast wil de gemeente barrières in de stad beter aanpakken. Wegen, water en spoorlijnen kunnen voetgangersroutes namelijk onderbreken. Door betere oversteekplaatsen, bruggen of tunnels moeten wijken beter met elkaar verbonden worden.

Een stap richting een wandelvriendelijke stad

De beleidsnota is niet het eindpunt, maar een belangrijke tussenstap. De uitgangspunten voor voetgangersruimte worden de komende jaren verder uitgewerkt in ontwerpprincipes en richtlijnen voor de openbare ruimte. Daarmee wordt lopen structureel meegenomen in nieuwe projecten, herinrichtingen en gebiedsontwikkelingen.

Nieuwsgierig naar de volledige aanpak? Lees hier de volledige Beleidsnota Voetganger van de gemeente Utrecht.

Steeds meer gemeenten werken aan beleid waarin lopen een volwaardige plek krijgt in mobiliteit en stadsontwikkeling. Dat sluit aan bij de ambities uit het Nationaal Masterplan Lopen, waarin lopen wordt gezien als een vanzelfsprekende vorm van mobiliteit én als sleutel voor gezonde, toegankelijke en leefbare steden.

De Utrechtse Beleidsnota Voetganger laat zien hoe je die ambitie concreet maakt: met duidelijke ontwerprichtlijnen, een netwerk van aantrekkelijke looproutes en aandacht voor toegankelijkheid voor iedereen.

Auto’s en voetgangers die tegelijkertijd aankomen bij een kruispunt. Volgens het STOMP-principe zouden voetgangers op zo’n moment voorrang moeten krijgen, maar dat is in de praktijk lang niet altijd het geval. De gemeente Deventer zet hier grote stappen in. Zo verving Deventer vanaf 2017 alle verkeerslichten door intelligente verkeersregelinstallaties en ondertekende onlangs ook een overeenkomst voor software die de verkeerslichten in de stad nóg slimmer maakt.

Slimmer schakelen met actuele data

Deventer kiest voor Flowtack, software van ingenieursbureau Haskoning. Deze software analyseert verkeersstromen continu en stemt verkeerslichten op ieder moment op elkaar af. Verkeerslichten wisselen onderling informatie uit en reageren daardoor beter op wat er in de stad gebeurt. Dat biedt ruimte om niet alleen verkeer te regelen, maar ook bewuste keuzes te maken voor voetgangers en fietsers.

“De inzet van Flowtack betekent dat we de verkeerslichten nog beter kunnen afstemmen op de actuele verkeerssituatie. Dat zorgt ervoor dat mensen op veel plekken minder lang hoeven te wachten, en door een betere doorstroming van het autoverkeer vermindert het ook de CO2-uitstoot. Bovendien kunnen we met dit systeem keuzes maken die aansluiten op het STOMP-principe, waarbij lopen, fietsen en OV vaker voorop staan.”
– Marcel Elferink, wethouder Mobiliteit

Van losse kruispunten naar een netwerk

Deventer was in 2017 de eerste gemeente in Nederland die volledig overstapte op intelligente verkeersregelinstallaties. Daarmee werd het mogelijk om verkeerslichten flexibeler aan te sturen. Met Flowtack volgt nu een volgende stap: verkeerslichten functioneren niet langer als losse installaties, maar als één samenhangend netwerk.

Dat netwerk maakt het mogelijk om per route andere prioriteiten te stellen. Op drukke doorgaande wegen, zoals het Hanzetracé en de N348, blijft een goede doorstroming van het autoverkeer belangrijk. Op andere plekken kan juist bewust gekozen worden om voetgangers en fietsers eerder groen te geven, zeker wanneer zij tegelijk met auto’s bij een kruispunt aankomen.

STOMP zichtbaar op straat

Het STOMP-principe vormt de leidraad onder deze keuzes: eerst ruimte voor stappen en trappen, daarna openbaar vervoer en deelmobiliteit, en pas als laatste de privéauto. Door verkeerslichten slimmer aan te sturen, wordt dit principe zichtbaar in het dagelijks verkeer. Niet als vast schema, maar als afweging die per locatie en moment kan verschillen.

Veiligheid en hulpdiensten

Het systeem houdt rekening met veiligheid en doorstroming. Minder stilstaand verkeer betekent minder uitstoot en overzichtelijkere kruispunten. Daarnaast kan Flowtack voorrang geven aan ambulance, politie en brandweer, en aan openbaar vervoer. Een bus heeft minder groentijd nodig dan meerdere auto’s, terwijl er vaak veel meer mensen in vervoerd worden.

Samenwerken en blijven bijstellen

De gemeente Deventer en Haskoning sloten een overeenkomst voor een periode van 7 jaar. In die tijd blijft de leverancier actief meedenken over hoe verkeerslichten kunnen blijven aansluiten bij veranderingen in de stad en bij beleidskeuzes. De software wordt de komende tijd verder ingericht en waar nodig aangepast op basis van ervaringen in de praktijk.

Vergelijkbaar voorbeeld uit Arnhem

De aanpak in Deventer staat niet op zichzelf. Eerder liet Ruimte voor Lopen zien hoe bij Presikhaaf in Arnhem intelligente verkeerslichten zijn ingezet om lopen prioriteit te geven. In dat interview vertelde Heidi Kempers, adviseur verkeersmanagement bij Haskoning, dat slimme techniek pas echt effect heeft wanneer vooraf duidelijke keuzes worden gemaakt over wie voorrang krijgt.

Deventer laat zien hoe gemeenten met bestaande infrastructuur en slimme technologie concrete stappen kunnen zetten richting een wandelvriendelijke stad. Daarmee sluit deze aanpak aan bij het Nationaal Masterplan Lopen, waarin lopen wordt gepositioneerd als volwaardige en vanzelfsprekende vorm van mobiliteit.

Smalle stoepen, onderbroken routes en voorzieningen die verder weg liggen dan prettig is. Lopen lijkt vanzelfsprekend, maar in de inrichting van de openbare buitenruimte is dat lang niet altijd het geval. Precies daarom is de nieuwe visie van het RIVM zo relevant. In Een gezonde inrichting van de openbare buitenruimte: vuistregels voor bewegen, groen en ontmoeten laat het RIVM zien hoe lopen expliciet kan worden meegenomen in ruimtelijke keuzes, met concrete, meetbare vuistregels.

Lopen vraagt om ruimte

Bewegen is alleen mogelijk als er daadwerkelijk ruimte voor is. Dat is één van de kernpunten van de RIVM-visie. Het RIVM stelt dat minimaal 25 procent van de openbare ruimte in een buurt primair ingericht zou moeten zijn voor bewegen. Daaronder vallen expliciet lopen, fietsen, spelen en sporten.

Dat is geen vrijblijvende ambitie. Uit analyses blijkt dat in de huidige situatie gemiddeld slechts 11 procent van de ruimte is gereserveerd voor lopen en fietsen. De vuistregels geven gemeenten daarmee een concreet richtpunt om het aandeel beweegvriendelijke ruimte structureel te vergroten.

Cas van Hardeveld (Wandelnet) vat het scherp samen: “In het kader van lopen en wandelen een zeer belangrijk rapport, juist een loopvriendelijke inrichting past als vanzelf in deze kaders.” 

Voorzieningen op loopafstand

Naast ruimte gaat het om nabijheid. De visie werkt met duidelijke afstanden die aansluiten bij het dagelijks leven. Zo stelt het RIVM dat ieder huis binnen 800 meter loopafstand toegang zou moeten hebben tot basisvoorzieningen zoals een supermarkt, basisschool, huisartsenpraktijk en een OV-halte.

Voor beweeg- en sportvoorzieningen gelden kortere afstanden. Kinderen tot en met 12 jaar zouden binnen 200 meter een speelplek moeten hebben, terwijl voor jongeren en volwassenen een beweeg- of sportplek binnen 400 meter wenselijk is. Dit soort afstanden maakt lopen niet alleen mogelijk, maar ook logisch en aantrekkelijk.

Groen als onderdeel van looproutes

Groen speelt een belangrijke rol in de RIVM-visie, ook in relatie tot lopen. Een groenvoorziening binnen 300 meter loop- of fietsafstand van huis betekent dat de meeste mensen binnen 5 minuten een groene plek kunnen bereiken. Idealiter gebeurt dat via een aangename route, met schaduw en beschutting.

Het RIVM verwijst hierbij naar bestaande vuistregels, zoals de 3-30-300 regel^*, en onderbouwt deze gezondheidskundig. Groen langs looproutes draagt bij aan verkoeling, stressreductie en nodigt uit om vaker en langer te lopen.

^{* De 3-3-300 regel houdt in: Zicht op 3 bomen, op buurtniveau is 30% schaduw, op 300 meter lopen is een groengebied van 0,5-1 ha.}

Ontmoeten begint op de stoep

Lopen is meer dan verplaatsen. Tijdens het lopen ontstaan ontmoetingen, vaak spontaan en ongedwongen. De RIVM-visie benadrukt daarom het belang van bredere stoepen, comfortabele zitplekken en herkenbare oriëntatiepunten. Stoepen die breed genoeg zijn om even te blijven staan, maken een praatje mogelijk zonder dat anderen worden gehinderd.

De openbare ruimte fungeert op deze manier als decor voor het dagelijks leven, waarin lopen, ontmoeten en verblijven samenkomen.

Van visie naar praktijk

De kracht van deze RIVM-visie zit in de combinatie van wetenschap en toepasbaarheid. De vuistregels zijn niet verplicht, maar geven gemeenten en provincies een stevig, onderbouwd kader om gezondheid volwaardig mee te nemen in ruimtelijke plannen.

Voor Ruimte voor Lopen sluit deze visie naadloos aan bij het Nationaal Masterplan Lopen. Beide pleiten voor lopen als vanzelfsprekend onderdeel van het dagelijks leven en als serieuze factor in ontwerp en beleid. De RIVM-vuistregels helpen om dat verhaal concreet te maken, met cijfers, afstanden en duidelijke keuzes.

Bron: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), Een gezonde inrichting van de openbare buitenruimte: vuistregels voor bewegen, groen en ontmoeten, RIVM-rapport 2025-0155.

Voor veel mensen is lopen op de stoep een vanzelfsprekend onderdeel van hun dagelijkse routine. Even naar de winkel, een ommetje door de buurt of op weg naar werk. Maar voor rolstoelgebruikers en mensen met een visuele beperking is dat lang niet altijd vanzelfsprekend. Losliggende tegels, verkeerd geparkeerde fietsen of overhangend groen maken lopen of rollen soms onnodig lastig.

Rolstoelgebruiker Lieke Wernsen en Bianca van Raaij, die een blindegeleidestok gebruikt, ervaren dit dagelijks. Zij zijn beiden lid van het Zelfregiecentrum Nijmegen en weten uit eigen ervaring hoe kleine obstakels grote gevolgen kunnen hebben voor de toegankelijkheid van de openbare ruimte. Hun boodschap is helder: een wandelvriendelijke omgeving begint vaak bij bewust gedrag van ons allemaal.

Zet je fiets op een daarvoor bestemde plek

Een fiets die snel op de stoep wordt neergekwakt. Het lijkt onschuldig; toch kan dit voor iemand met een beperking betekenen dat die er niet meer langs kan. Dat de doorgang volledig wordt geblokkeerd. Het zijn allemaal onnodige obstakels: fietsen die schuin staan, omgevallen zijn of buiten de rekken zijn geplaatst. Als mensen hun fiets altijd in een fietsenrek of op de aangewezen plek zetten, blijft de stoep toegankelijk voor iedereen. Dit zijn kleine keuzes die direct bijdragen aan de beloopbaarheid en betere toegankelijkheid van de buurt.

Houd containers uit de loopruimte

Containers horen bij het straatbeeld, zeker op ophaaldagen. Dat ze tijdelijk op de stoep staan is logisch, maar de manier waarop maakt een groot verschil. Een container die de volledige stoep verspert, dwingt mensen soms de rijbaan op met alle gevolgen van dien. Het advies van de twee is daarom om containers niet te vroeg buiten te zetten, ze zo snel mogelijk weer binnen te halen en zo te plaatsen dat er voldoende loopruimte overblijft. Zo blijft de stoep bruikbaar iedereen, ook voor mensen met een rollator, rolstoel, blindegeleidestok of kinderwagen.

Groen, bladeren en losliggende tegels

Daarnaast benoemt het artikel nog een aantal obstakels. Bijvoorbeeld overhangende takken en struiken. Zij vormen een reëel probleem, vooral voor mensen die een blindegeleidestok gebruiken. Die stok detecteert obstakels op de grond, maar niet wat op hoofdhoogte hangt. Weggeveegde bladeren of sneeuw werpen nieuwe barrières op als ze richting hellinkjes of oversteekplaatsen worden geschoven. En natuurlijk zijn gaten en losliggende tegels een risico, vooral voor mensen die slecht ter been zijn. Het gevaar op struikelen ligt op de loer. Belangrijk is daarom dat inwoners zulke problemen snel melden, want dit kan en hoef je niet zelf op te lossen.

Wernsen zegt: "Op het moment dat er meldingen binnenkomen bij de gemeente, kan er actie worden ondernomen. Als we allemaal een steentje bijdragen, dan komen we ergens.”

Bewust gedrag als basis voor loopvriendelijke straten

“Als we ons allemaal bewust zijn van dingen in de omgeving, dan wordt deze voor iedereen prettiger en toegankelijker”, zegt Van Raaij. Die bewustwording is een onmisbare schakel in het creëren van wandelvriendelijke buurten. Tegelijk laat dit verhaal zien dat individuele acties hand in hand moeten gaan met structureel loopbeleid.

Het Nationaal Masterplan Lopen benadrukt dat lopen een volwaardige vorm van mobiliteit is, die vraagt om veilige, toegankelijke en comfortabele looproutes. Niet alleen door beleid en inrichting, maar ook door dagelijks gedrag in de straat. Pas als die twee samenkomen, ontstaat er echt Ruimte voor Lopen in elke straat.

Bron: De Gelderlander: Geef slechtzienden en rolstoelers ruim baan. Met deze vijf tips maak je voor hen het verschil.

“Dit gaat niet alleen over stoeptegels of toestellen.” Zo klinkt door in het verhaal van Noud van Herpen, programmamanager bij Sportservice Noord-Brabant. Volgens hem draait het bij het zoeken en vinden van voldoende beweegruimte in Nederland om veel meer dan de fysieke inrichting.

“Je redt het niet met alleen hardware, de fysieke inrichting van de openbare ruimte”, zegt hij bij Stadszaken.  In zijn ogen moet je beweging organiseren. “Dat begint bij het combineren van functies. Een bankje is niet alleen om te zitten, maar kan ook onderdeel zijn van een beweegroute.”

Model van de Beweegvriendelijke Omgeving (BVO)

Om beter grip te krijgen op al die schakels die een omgeving beweegvriendelijk maken, ontwikkelde onze partner het Kenniscentrum Sport & Bewegen het model van de Beweegvriendelijke Omgeving (BVO). Een mooi model dat bestaat uit 3 elementen:

1. Hardware: sportaccommodaties, speelplekken, wandelroutes, paden en recreatiegebieden.
2. Software: activiteiten, begeleiding, communicatie en interventies die op de plekken plaatsvinden.
3. Orgware: alles rondom beleid, beheer, samenwerking en eigenaarschap.

In het ideale geval zijn deze drie in evenwicht. Volgens Van Herpen geldt: “Hoe minder goed de fysieke ruimte is ingericht op bewegen, hoe harder je moet leunen op de software en orgware.” Het theoretische BVO-model krijgt handen en voeten in uiteenlopende praktijksituaties.

Kans: beweging als vanzelfsprekend thema bij ontwerpers.

Een mooie stap in de goede richting is BVO, toch merkt Van Herpen dat beweging nog geen vanzelfsprekend thema is bij ontwerpers. “Ze zijn vaak heel goed in groen, maar geven zelf aan dat ze weinig weten van bewegen. Dat neem ik ze niet kwalijk, maar daar ligt wel een kans.”

Stadszaken noemt één typisch voorbeeld van waar het schuurt, is het ontwerp van paden. “Leg je een fiets- en wandelpad aan beide kanten van een weg, dan krijgt ieder zijn strookje. Maar leg je het alleen aan één kant, dan ontstaat er ruimte voor een breed voetpad.” En op een breed voetpad is er meer ruimte om te spelen, bewegen en te verblijven.

Relevantie voor Ruimte voor Lopen

Het artikel ‘Sportief ontwerp openbare ruimte alleen is geen garantie voor beweging’ is direct relevant voor Ruimte voor Lopen. Zo dragen wij ook uit dat lopen meer is dan stoeptegels en paden: het gaat om een integrale benadering. Het genoemde BVO-model kunnen we gebruiken om te laten zien dat lopen altijd een combinatie van factoren is. Het valt goed te koppelen aan onze eigen kennis en praktijkvoorbeelden.

Lopen preventieve gezondheidsaanpak

Tot slot roept Van Herpen op om beweegruimte te zien als investering in gezondheid en wij ondersteunen deze oproep. Het Nationaal Masterplan Lopen positioneert lopen nadrukkelijk als een preventieve gezondheidsaanpak: meer lopen maakt lichamelijk en mentaal gezonder. Het voorkomt stilzitten en kan zorgkosten verlagen. Naast gezondheid verbinden we lopen ook met duurzaamheid, mobiliteit en sociale cohesie. Ons masterplan benadrukt dat een beweegvriendelijke omgeving een investering is in een gezondere, duurzamere en leefbare toekomst.

Copyright foto: Nout van Herpen. Foto: Sportkracht12