Hoe geef je voetgangers meer ruimte in een stad die jarenlang vooral op de auto was gericht? In Hamburg zijn ze volop bezig met deze vraag. De Duitse havenstad werkt aan een nieuwe verdeling van de openbare ruimte, met meer ruimte voor lopen, fietsen, groen en ontmoeting. Tijdens een studiereis in oktober ontdekten de partners van de City Deal Ruimte voor Lopen hoe Hamburg werkt aan een aantrekkelijke, toegankelijke en leefbare stad.
Met circa 1,9 miljoen inwoners is Hamburg de op één na grootste stad van Duitsland en een belangrijk economisch en cultureel centrum van Noord-Europa. Vooral in de jaren zestig en zeventig kreeg de auto hier volop de ruimte. Brede verkeerswegen doorsneden de stad en verbonden de buitenwijken met het centrum.
Van verkeersader naar wandelboulevard
Maar tijden veranderen. Wie vandaag door de stad loopt, ziet hoe brede verkeerswegen langzaam plaatsmaken voor groenere straten, bredere trottoirs en meer ruimte om te wandelen en elkaar te ontmoeten. Hamburg kiest nadrukkelijk voor een andere koers: meer ruimte voor voetgangers, fietsers en het openbaar vervoer.

Een mooi voorbeeld is de Jungfernstieg. Tot 2020 was dit een drukke vierbaansverkeersroute. De brede rijbaan vormde bovendien een barrière tussen de binnenstad en het water. In oktober 2020 werd de straat afgesloten voor particulier autoverkeer. Nu is de Jungfernstieg een prachtige wandelboulevard, waar volop ruimte is om te lopen en prettige plekken om te genieten van het water.
Ook om de hoek van de Jungfernstieg is de verandering goed zichtbaar. De Neuer Wall, een van de bekendste en meest exclusieve winkelstraten van Hamburg, heeft een flinke metamorfose ondergaan. De drukke verkeersstraat is na de herinrichting in 2025 veranderd in een voetgangerszone, met brede trottoirs en gelijkvloerse oversteekplaatsen. Alleen bestemmingsverkeer is nog toegestaan. De nieuwe inrichting, waarbij de bedrijveninvesteringszone (BIZ) een belangrijke rol heeft gespeeld, versterkt de allure van de straat en biedt meer ruimte om rustig te winkelen, te wandelen en te verblijven.


Tijdelijke elementen
Hamburg heeft een groot aantal plekken in de binnenstad op de lijst staan om voetgangersvriendelijker te worden. Voordat straten definitief opnieuw worden ingericht, experimenteert Hamburg regelmatig met tijdelijke maatregelen. Met plantenbakken, bankjes en andere inrichtingselementen laat de stad zien hoe straten en pleinen er in de toekomst uit kunnen zien. Bewoners kunnen zo zelf ervaren wat meer ruimte voor voetgangers oplevert en ontdekken hoe ze de openbare ruimte anders kunnen gebruiken. Dat helpt om ideeën te toetsen en draagvlak te creëren voor blijvende veranderingen.
Lopen en openbaar vervoer versterken elkaar
De veranderingen in de openbare ruimte staan niet op zichzelf. Met het programma Walk + Ride werkt Hamburg aan een betere samenhang tussen lopen, fietsen en openbaar vervoer. Susanne Elfferding van het Hamburgs ministerie voor Verkeer en Mobiliteitstransitie (BVM) lichtte tijdens de studiereis toe waarom dat zo belangrijk is.
“Goede looproutes zijn belangrijk om meer mensen voor het openbaar vervoer te laten kiezen,” vertelt Susanne. “Maar ze maken het stationsgebied ook aantrekkelijker om te verblijven, elkaar te ontmoeten of iets te eten of te drinken te halen.”
Een belangrijk uitgangspunt van Walk + Ride is dat lopen niet alleen een manier is om van A naar B te komen, maar ook maatschappelijke waarde heeft. Meer lopen draagt bij aan een betere gezondheid, helpt mensen om langer zelfstandig te blijven en stimuleert lokale bestedingen. Bovendien levert lopen van alle vervoerswijzen de grootste maatschappelijke baten op.
Ook het openbaar vervoer profiteert van goede looproutes. Wanneer routes naar haltes en stations korter, prettiger en aantrekkelijker worden, zijn deze voor meer mensen bereikbaar. Daardoor neemt het verzorgingsgebied van een halte of station toe en wordt het openbaar vervoer voor een grotere groep reizigers een aantrekkelijke keuze.


Hoe belangrijk lopen is voor het openbaar vervoer, blijkt uit de cijfers. Ongeveer 90% van de reizigers in Hamburg loopt van en naar een halte of station. De helft van de totale reistijd van een OV-reis bestaat uit lopen, wachten of overstappen. De kwaliteit van de looproutes naar haltes en stations is daarmee van grote invloed op de reiservaring.
Om beter inzicht te krijgen in waar voetgangers lopen, heeft Hamburg een heatmap gemaakt. Deze heatmap laat zien waar de meeste voetgangers te verwachten zijn en is gebaseerd op een analyse van herkomst- en bestemmingslocaties, zoals scholen, winkels, OV-haltes en -stations, recreatieve voorzieningen en groengebieden. De methode is ontwikkeld door de stad Leipzig en de TU Dresden en is inmiddels opgenomen in de digitale kaartomgeving van Hamburg. Zo heeft de stad een beter inzicht in de loopstromen en kunnen investeringen in voetgangersvoorzieningen gerichter worden ingezet.
Hamburg investeert flink in de uitbreiding van het openbaar vervoer. Er komen nieuwe metro- en S-Bahnlijnen, bestaande lijnen worden uitgebreid en het busnetwerk groeit. Ook worden bushaltes stap voor stap toegankelijker gemaakt en neemt het aanbod van deelmobiliteit toe. Het openbaar vervoer in Hamburg is populair: inmiddels zijn er in Hamburg zelfs meer OV-abonnementen dan geregistreerde auto’s. Het Deutschlandticket, waarmee reizigers voor een vast maandbedrag gebruik kunnen maken van het lokale en regionale openbaar vervoer in heel Duitsland, draagt bij aan die populariteit.
Een aantrekkelijk station begint buiten
Een goede OV-reis begint niet pas op het station. Juist onderweg ernaartoe valt nog veel te winnen. Susanne Elfferding ziet dat de grootste knelpunten tegenwoordig buiten de stations liggen: “De grootste knelpunten zitten in de directe omgeving van stations en op de routes ernaartoe. Denk aan obstakels bij de toegang tot bussen, geparkeerde e-stepjes – maar liefst 22.000 in de stad! – winkeluitstallingen en gebrekkige bewegwijzering.”
Verschillende organisaties zijn verantwoordelijk voor het station en de omliggende openbare ruimte. Dirk Carstensen van de Hamburger Verkehrsverbund (HVV) vertelde over het programma Haltestellenumfeld-Koordination (HUK), dat sinds 2013 betrokken partijen bij elkaar brengt om verbeteringen te coördineren.
Het HUK-team heeft geen eigen uitvoeringsbudget of formele bevoegdheden. De kracht zit juist in het verbinden van partijen: het team brengt knelpunten in kaart, adviseert en helpt organisaties om gezamenlijk oplossingen te vinden. Zo wordt gewerkt aan stationsomgevingen die niet alleen goed functioneren als overstapplek, maar ook prettig en toegankelijk zijn voor voetgangers.
Over de City Deal-studiereis naar Hamburg
Partners van de City Deal Ruimte voor Lopen bezochten van 12 tot en met 15 oktober Hamburg. Naast een verdieping in het programma Walk + Ride brachten zij een bezoek aan HafenCity, een van Europa’s grootste binnenstedelijke ontwikkelingsprojecten, waar de voetganger en de kwaliteit van de openbare ruimte centraal staan. Tijdens een bezoek aan het Kompetenzzentrum für ein barrierefreies Hamburg kregen de deelnemers inzicht in hoe toegankelijkheid structureel wordt meegenomen in beleid en het ontwerp van de openbare ruimte. Meer weten? Download het uitgebreide verslag.

.